เจาะลึกความขัดแย้งรัฐไทย-ธุรกิจพนัน: ความท้าทาย โอกาส และทิศทางใหม่

การพนันเป็นประเด็นอ่อนไหวในสังคมไทยมานาน ระหว่างมุมมองด้านศีลธรรม ความเสี่ยงทางสังคม และศักยภาพด้านรายได้ภาษี ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐไทยกับผู้ประกอบการการพนันเต็มไปด้วยความตึงเครียดและความขัดแย้งที่ยังคงดำเนินอยู่จนถึงปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางความขัดแย้งนี้ ก็มีโอกาสเชิงบวกที่สามารถนำไปสู่การปฏิรูปและระบบกำกับดูแลที่สร้างประโยชน์ได้ทั้งต่อรัฐ ผู้ประกอบการ และประชาชน

ภาพรวมกรอบกฎหมายการพนันในประเทศไทย

จุดเริ่มต้นของความขัดแย้งจำนวนมาก มาจากกรอบกฎหมายที่ค่อนข้างเข้มงวดและมีอายุยาวนาน เช่นพระราชบัญญัติการพนัน พ.ศ. 2478ซึ่งออกในบริบทสังคมยุคหนึ่งที่แตกต่างจากปัจจุบันอย่างมาก

โดยสรุป ประเทศไทยมีหลักคิดสำคัญด้านการพนันดังนี้

• การพนันส่วนใหญ่ยังผิดกฎหมายยกเว้นบางประเภทที่รัฐอนุญาตโดยเฉพาะ
• การพนันที่ถูกกฎหมายหลัก ๆ คือ สลากกินแบ่งรัฐบาล และการเล่นพนันบางรูปแบบในสนามม้า (ซึ่งก็มีข้อจำกัดสูง)
• คาสิโนแบบครบวงจร และการพนันออนไลน์ส่วนใหญ่ยังไม่อยู่ในกรอบการอนุญาตอย่างเป็นทางการ

ในขณะที่ภาคธุรกิจและเทคโนโลยีพัฒนาอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะแพลตฟอร์มออนไลน์ ทำให้พฤติกรรมผู้เล่นเปลี่ยนไปแต่กฎหมายหลักกลับปรับตัวได้ช้ากว่า จึงเกิดช่องว่างระหว่างความเป็นจริงทางเศรษฐกิจกับกติกาทางกฎหมายซึ่งเป็นต้นตอของความขัดแย้งสำคัญ

หมวดความขัดแย้งหลักระหว่างรัฐไทยกับผู้ประกอบการการพนัน

1. ความขัดแย้งเรื่อง “ถูกกฎหมาย” vs “ความเป็นจริงในตลาด”

จุดขัดแย้งที่เห็นได้ชัดที่สุดคือ การที่กฎหมายห้ามกับความต้องการเล่นการพนันของประชาชนและการเติบโตของธุรกิจเกิดขึ้นจริง โดยเฉพาะในรูปแบบออนไลน์และบ่อนใต้ดิน

• ผู้ประกอบการบางส่วนเลือกใช้โมเดลจดทะเบียนในต่างประเทศแต่เจาะตลาดผู้เล่นไทยผ่านออนไลน์ ทำให้เกิดคำถามด้านเขตอำนาจและความชอบด้วยกฎหมาย
• มีเครือข่ายบ่อนเถื่อนและรูปแบบการพนันนอกระบบกระจายตัวอยู่ในหลายพื้นที่ สะท้อนว่าความต้องการยังมีอยู่สูง แม้จะมีการบังคับใช้กฎหมาย
• รัฐสูญเสียรายได้ภาษีจำนวนมากให้กับกิจกรรมการพนันที่อยู่นอกระบบ

สำหรับรัฐ ความเข้มงวดของกฎหมายคือเครื่องมือคุ้มครองสังคม แต่สำหรับผู้ประกอบการที่มองการพนันเป็นธุรกิจบันเทิงและการท่องเที่ยวกติกาที่ไม่สอดคล้องกับตลาดจริง กลายเป็นอุปสรรคต่อการลงทุนอย่างโปร่งใส

2. ความขัดแย้งเรื่องการบังคับใช้กฎหมายและภาพลักษณ์

การบังคับใช้กฎหมายเกี่ยวกับการพนันในไทย มีความเข้มงวดในบางช่วง และผ่อนคลายในบางช่วง ส่งผลให้เกิดความรู้สึกไม่แน่นอนในมุมมองของผู้ประกอบการ และตั้งคำถามถึงความสม่ำเสมอของนโยบายรัฐ

• การปิดบ่อนเถื่อนเป็นช่วง ๆ แต่บ่อนบางแห่งกลับดำเนินการได้ยาวนาน ทำให้เกิดข้อครหาเรื่องการคัดเลือกเป้าหมายการบังคับใช้
• แพลตฟอร์มออนไลน์บางรายถูกบล็อกหรือถูกดำเนินคดี ในขณะที่บางรายยังเข้าถึงได้ ทำให้ผู้ประกอบการจำนวนมากมองว่าสภาพแวดล้อมทางกฎหมายไม่ชัดเจนพอจะลงทุนระยะยาว
• ด้านภาพลักษณ์ รัฐต้องรักษาบทบาทในฐานะผู้ปกป้องศีลธรรมและความสงบเรียบร้อยทำให้ไม่สามารถเปิดรับธุรกิจการพนันอย่างเต็มตัว แม้จะเห็นศักยภาพด้านรายได้ภาษี

3. ความขัดแย้งเรื่องรายได้ภาษีกับความเสี่ยงทางสังคม

อีกหนึ่งประเด็นสำคัญคือการชั่งน้ำหนักระหว่างรายได้ภาษีกับผลกระทบทางสังคมเช่น หนี้สินครัวเรือน การพนันเกินตัว หรือปัญหาอาชญากรรมที่อาจเกี่ยวข้อง

มุมมองรัฐ:

• กังวลเรื่องการขยายตัวของปัญหาการติดการพนันโดยเฉพาะในกลุ่มเยาวชนและผู้มีรายได้น้อย
• กลัวว่าการเปิดเสรีมากเกินไปจะกระทบค่านิยมดั้งเดิมและความสงบเรียบร้อยของสังคม

มุมมองผู้ประกอบการ:

• ชี้ให้เห็นว่า หากมีกฎเกณฑ์ที่ชัดเจน สามารถออกแบบระบบคุ้มครองผู้เล่นเช่น กำหนดวงเงินเล่น จำกัดอายุ และระบบยกเว้นตัวเอง (self-exclusion) ได้
• มองว่าการขึ้นจากใต้ดินเข้าสู่ระบบ จะช่วยให้รัฐสามารถควบคุมและเก็บภาษีได้มีประสิทธิภาพกว่าเดิม

4. ความขัดแย้งเรื่องการพนันออนไลน์และเขตอำนาจรัฐ

การพนันออนไลน์เป็นจุดที่รัฐและผู้ประกอบการมีความเห็นต่างกันรุนแรงที่สุด เพราะเป็นพื้นที่ที่กฎหมายเดิมไม่ครอบคลุมชัดเจนเท่าโลกจริง

• ผู้ประกอบการออนไลน์จำนวนไม่น้อยใช้เซิร์ฟเวอร์และใบอนุญาตจากต่างประเทศ แล้วให้บริการลูกค้าในไทย ทำให้เกิดคำถามว่าจะกำกับดูแลอย่างไรในเมื่อโครงสร้างธุรกิจอยู่ข้ามพรมแดน
• ภาครัฐใช้มาตรการเช่นการบล็อกเว็บไซต์ การติดตามธุรกรรมการเงินแต่แพลตฟอร์มใหม่ ๆ ปรับตัวได้เร็ว ทำให้การบังคับใช้กฎหมายตามไม่ทัน
• ผู้เล่นจำนวนมากเข้าถึงแพลตฟอร์มเหล่านี้ได้ง่ายผ่านสมาร์ตโฟน ทำให้ความเสี่ยงทางสังคมกระจายกว้างขึ้นแม้จะมีการห้ามตามกฎหมาย

ในอีกมุมหนึ่ง การพนันออนไลน์ยังเปิดโอกาสให้เกิดโมเดลการกำกับดูแลใหม่ ๆที่ยืดหยุ่นกว่าเดิม เช่น ระบบตรวจสอบอายุอัตโนมัติ การจำกัดวงเงินแบบเรียลไทม์ และฐานข้อมูลพฤติกรรมการเล่น ซึ่งสามารถใช้ป้องกันปัญหาการพนันเกินตัวได้ หากรัฐและผู้ประกอบการหันมาร่วมมือกันออกแบบกติกา

5. ความขัดแย้งเรื่องโครงสร้างตลาดและความเป็นธรรม

หากประเทศไทยจะเดินสู่การเปิดรับธุรกิจการพนันในรูปแบบที่ถูกกฎหมายมากขึ้น คำถามที่จะเกิดขึ้นทันทีคือใครจะได้สิทธิ์เป็นผู้เล่นหลักในตลาดและจะแบ่งผลประโยชน์อย่างไร

• ผู้ประกอบการรายเดิมที่อยู่ในตลาดเทา หรือใต้ดิน ต้องการโอกาสเข้าสู่ระบบอย่างเป็นทางการโดยไม่เสียเปรียบ
• นักลงทุนรายใหญ่ ทั้งในและต่างประเทศ สนใจเข้ามาพัฒนาศูนย์บันเทิงครบวงจร (integrated resort) ซึ่งอาจสร้างการแข่งขันที่รุนแรงกับผู้ประกอบการรายเล็ก
• รัฐต้องออกแบบกติกาให้สมดุลระหว่างการดึงดูดการลงทุนขนาดใหญ่กับการเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการไทยมีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่า

ตารางสรุป: ประเด็นขัดแย้ง vs โอกาสเชิงบวก

แนวโน้มเชิงบวก: จากความขัดแย้งสู่การปฏิรูป

แม้ความขัดแย้งจะยังมีอยู่ แต่ภาพรวมในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา สะท้อนสัญญาณเชิงบวกหลายประการ

1. การศึกษาความเป็นไปได้ของศูนย์บันเทิงครบวงจรและคาสิโนถูกกฎหมาย

ในระดับนโยบาย มีการพูดถึงและศึกษาความเป็นไปได้ของการจัดตั้งศูนย์บันเทิงครบวงจรที่มีคาสิโนในประเทศไทยอย่างต่อเนื่อง โดยมีจุดเน้นที่

• ดึงดูดนักท่องเที่ยวต่างชาติและเงินลงทุนขนาดใหญ่
• เก็บภาษีอย่างเป็นระบบ แทนที่รายได้จะไหลออกนอกประเทศ
• ควบคุมการพนันให้อยู่ในขอบเขตพื้นที่และกติกาที่ชัดเจน

หากแนวนโยบายลักษณะนี้เดินหน้าต่อไปอย่างเป็นรูปธรรม จะสร้างเวทีความร่วมมือใหม่ระหว่างรัฐและผู้ประกอบการ แทนที่จะมีเพียงบทบาท “ผู้บังคับใช้กฎหมาย” vs “ผู้ถูกควบคุม” เช่นในอดีต

2. การยกระดับมาตรการคุ้มครองผู้เล่น

ทั้งภาครัฐและผู้ประกอบการสมัยใหม่ เริ่มเห็นตรงกันมากขึ้นว่าความยั่งยืนของธุรกิจการพนันต้องมาพร้อมการปกป้องผู้บริโภคอย่างจริงจัง

มาตรการที่เริ่มถูกพูดถึงหรือใช้ในหลายประเทศ ซึ่งไทยสามารถนำมาปรับใช้ได้ เช่น

• ระบบจำกัดวงเงินเล่นรายวัน รายสัปดาห์ หรือรายเดือน
• การตรวจสอบอายุและตัวตนผู้เล่นอย่างเข้มงวด (KYC)
• โปรแกรมยกเว้นตัวเองจากการเล่นสำหรับผู้ที่มีปัญหา
• การจัดสรรรายได้ส่วนหนึ่งเข้าสู่กองทุนป้องกันและบำบัดปัญหาการพนัน

หากรัฐวางมาตรฐานเหล่านี้ให้ชัด และเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการที่ทำตามเกณฑ์ได้รับใบอนุญาต ก็จะเป็นจุดร่วมที่ช่วยลดความขัดแย้งและยกระดับทั้งอุตสาหกรรม

3. การใช้เทคโนโลยีเพื่อกำกับดูแล แทนการห้ามอย่างเดียว

ในยุคดิจิทัล การห้ามเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ รัฐเริ่มมองไปสู่แนวทางที่ใช้เทคโนโลยีมาช่วยกำกับแทนการพยายามปิดกั้นทั้งหมด เช่น

• ระบบติดตามธุรกรรมที่เกี่ยวข้องกับการพนัน เพื่อลดการฟอกเงิน
• การใช้ฐานข้อมูลและปัญญาประดิษฐ์ ตรวจจับพฤติกรรมการเล่นผิดปกติของผู้เล่น
• การเชื่อมข้อมูลระหว่างหน่วยงานรัฐ เพื่อปิดช่องโหว่ด้านการกำกับดูแล

ด้านผู้ประกอบการเอง หากเข้ามาร่วมในการออกแบบระบบเหล่านี้ จะสามารถพิสูจน์ความโปร่งใสและสร้างความเชื่อมั่นต่อทั้งรัฐและผู้บริโภคได้มากขึ้น

กลยุทธ์สร้าง “จุดร่วม” ระหว่างรัฐกับผู้ประกอบการ

เพื่อเปลี่ยนจากวงจรความขัดแย้งมาสู่ความร่วมมือ สามารถมองในเชิงกลยุทธ์ได้ดังนี้

1. จาก “บ่อนเถื่อน” สู่ “ผู้รับใบอนุญาตที่มีมาตรฐาน”

หนึ่งในทางออกที่หลายประเทศใช้คือ การเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการที่มีศักยภาพ ขึ้นจากใต้ดินเข้าสู่ระบบอย่างเป็นทางการ ภายใต้เงื่อนไขที่เข้มงวด เช่น

• ต้องผ่านการตรวจสอบประวัติและความโปร่งใสทางการเงิน
• ต้องยอมรับมาตรฐานคุ้มครองผู้เล่นและข้อจำกัดต่าง ๆ ตามที่รัฐกำหนด
• ต้องชำระภาษี ค่าธรรมเนียม และสมทบกองทุนเพื่อสังคมตามสัดส่วนรายได้

แนวทางนี้ช่วยให้รัฐขยายฐานรายได้ภาษีและลดบ่อนเถื่อน ในขณะที่ผู้ประกอบการที่พร้อมพัฒนา ก็ได้รับความชอบธรรมทางกฎหมายและโอกาสเติบโตระยะยาว

2. เวทีเจรจาร่วมระหว่างรัฐ ผู้ประกอบการ และภาควิชาการ

เนื่องจากการพนันเกี่ยวข้องทั้งเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม การออกแบบนโยบายที่ยั่งยืนจึงควรเปิดพื้นที่ให้หลายฝ่ายมีส่วนร่วม

• รัฐ: นำเสนอข้อมูลด้านความเสี่ยง สถิติ และข้อกังวลเชิงนโยบาย
• ผู้ประกอบการ: นำเสนอโมเดลธุรกิจ แนวปฏิบัติที่ดี และเทคโนโลยีคุ้มครองผู้เล่น
• นักวิชาการ / ภาคประชาสังคม: ช่วยประเมินผลกระทบเชิงสังคม และออกแบบเกณฑ์ป้องกันผลลบ

หากเวทีเช่นนี้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง จะช่วยสร้างกติกากลางที่ทุกฝ่ายยอมรับได้ลดความขัดแย้งปลายเหตุ และเพิ่มความโปร่งใสของนโยบาย

3. เน้นการพนันในฐานะ “อุตสาหกรรมบันเทิงและการท่องเที่ยว” ที่มีความรับผิดชอบ

การเล่าเรื่อง (narrative) ของการพนันในสังคมมีผลต่อทั้งนโยบายและภาพลักษณ์ หากยังมองเพียงด้านลบ ก็จะติดอยู่กับกรอบ “ปัญหาที่ต้องกวาดล้าง” แต่หากปรับมองเป็นอุตสาหกรรมบันเทิงที่ต้องกำกับอย่างรับผิดชอบช่องทางแก้ปัญหาจะกว้างขึ้น

ตัวอย่างมุมมองเชิงบวก ได้แก่

• การพนันเป็นส่วนหนึ่งของแพ็กเกจท่องเที่ยวผูกกับโรงแรม ร้านอาหาร การแสดง และวัฒนธรรมท้องถิ่น
• สร้างงานและทักษะใหม่ให้แรงงานไทย โดยเฉพาะด้านบริการ ความปลอดภัย และเทคโนโลยี
• มีระบบรายได้คืนสู่ชุมชน ผ่านภาษีท้องถิ่นหรือกองทุนเพื่อสังคม

เมื่อมุมมองเปลี่ยนจาก “ศูนย์รวมปัญหา” เป็น “อุตสาหกรรมที่ต้องบริหารจัดการ” รัฐและผู้ประกอบการจะมีพื้นที่ในการออกแบบอนาคตที่เป็นประโยชน์ร่วมกันมากขึ้น

สรุป: ความขัดแย้งวันนี้อาจเป็นจุดเริ่มต้นของระบบที่ดีกว่า

ความขัดแย้งระหว่างรัฐไทยกับผู้ประกอบการการพนัน ไม่ได้เกิดจากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพียงลำพัง แต่เกิดจากช่องว่างระหว่างกฎหมายเก่า เศรษฐกิจยุคใหม่ และความคาดหวังของสังคมที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว

หากมองอย่างสร้างสรรค์ ความตึงเครียดที่มีอยู่ในวันนี้ สามารถกลายเป็นแรงผลักดันสู่

• การปฏิรูปกฎหมายให้ทันสมัย โปร่งใส และยึดหลักการคุ้มครองผู้เล่น
• โมเดลความร่วมมือใหม่ระหว่างรัฐและผู้ประกอบการ ที่เน้นธุรกิจโปร่งใสและรับผิดชอบต่อสังคม
• โครงสร้างรายได้ภาษีใหม่ที่ช่วยสนับสนุนงบประมาณรัฐและโครงการเพื่อสังคม

อนาคตของอุตสาหกรรมการพนันในไทยจึงไม่จำเป็นต้องผูกติดกับภาพ “ปัญหาที่แก้ไม่จบ” หากทุกฝ่ายหันมาร่วมกันออกแบบกติกาที่ชัดเจน เป็นธรรม และให้ความสำคัญกับความปลอดภัยของผู้เล่นและผลประโยชน์ของสังคมโดยรวมเป็นอันดับแรก ความขัดแย้งที่ยืดเยื้อมายาวนาน อาจกลายเป็นจุดเปลี่ยนเชิงบวกที่ยกระดับทั้งระบบได้ในระยะยาว